Ełk - rys historyczny
Dodane przez echo12 dnia Kwiecień 21 2012 20:58:37
Już od niepamiętnych czasów tereny obecnego powiatu ełckiego były zamieszkane przez ludzi. Świadczą o tym wykopaliska archeologiczne prowadzone w okolicach miasta.. Znaleziska pochodzą z epoki paleolitu schyłkowego oraz mezolitu. Jednak najwięcej informacji posiadamy na temat Jaćwingów ludu zamieszkałego te tereny. Wspomina o nim już grecki uczony Ptolemeusz, który w swoim dziele pt. „Geografia” opisuje ludy zamieszkujące na wschód od Wisły.
O tym że karawany kupców znad Morza Śródziemnego docierały na północ Europy, pisze rzymski historyk Tacyt. Najwięcej informacji o Jaćwingach, przynoszą nam jednak badania archeologiczne rozpoczęte w 1956 roku w ramach Kompleksowej Ekspedycji Jaćwieskiej.
W obawie przed napadami Prusów, w 1226 roku Książę Konrad Mazowiecki, sprowadza do pomocy Zakon Szpitala Niemieckiego Najświętszej Maryi Panny i osadza go na ziemi chełmińskiej. Wkrótce Zakon podbił znaczne połacie Prus. Wówczas Konrad Mazowiecki wraz z ruskim księciem Wasylkiem, postanowił podbić ziemie Jaćwingów aby nie dopuścić do tego, by zawładnął nimi Zakon. W związku z tym zorganizowane są trzy zakończone sukcesem wyprawy. Niestety przymierze polsko-rosyjskie rozpada się , a Jaćwież pozostaje w rekach niczyich.
W 1249 roku Prusy poddają się całkowicie Krzyżakom, a w 1273 roku stłumione zostaje ostatnie powstanie pruskie. W 1277 roku rozpoczynają się walki krzyżacko-jaćwieskie. Po 6 latach terytorium jaćwieskie zostaje kompletnie zrujnowane i wyludnione. W ten sposób kraj liczący ok. 50000 mieszkańców praktycznie przestaje istnieć.
W latach 1398-1406 najprawdopodobniej na pojaćwieskim grodzisku Krzyżacy wznoszą zamek. Pełni on funkcję przygranicznej strażnicy i daje zabezpieczenie okolicznej ludności, która zaczęła osiedlać się wokół niego.
W 1408 roku w obawie przed wojną z Polską i Litwą zamek zostaje wzmocniony. Obawy te okazują się słuszne. Jeszcze podczas tej wojny zostaje on doszczętnie zniszczony.

Kolonizacja na tym terenie rozpoczyna się dopiero po zawarciu w 1422 roku pokoju nad jeziorem Mielno, kiedy to ustalono granicę między państwem Krzyżackim, a Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim. Punktem centralnym kolonizowanego obszaru był odbudowany zamek ełcki, na który można dostać się było tylko drewnianymi zwodzonymi mostami.
Wzdłuż jeziora od zamku do ujścia rzeki powstaje rybacka osada. Nadano jej nazwę, którą przyjęto od nazwy rzeki. Pierwotna polska nazwa brzmiała Lek. Z biegiem czasu przyjęto formę słowną Ełk od miejscownika „we Łku” - stad „w Ełku”. Nazwa jest prawdopodobnie pochodzenia jaćwieskiego. Słowo „łek” - oznaczało białą lilię wodną. Jednocześnie przypuszcza się, że nazwa może pochodzić od słowa polskiego „łęg” - łąka nad jeziorem. Pod bezpośrednim panowaniem Krzyżaków pozostawał Ełk aż do roku 1466. Po zawarciu pokoju w Toruniu Zakon prowadzi dalszą kolonizację tych ziem, a osadnicy to głównie przybysze z Mazowsza, Litwy, Rusi i Niemiec. Ludność polska zasiedlała głownie południowe rejony Prus.

W 1425 roku osada Ełk uzyskuje akt lokacyjny.
Zasadźcą wsi był Bartoni, pochodzący najprawdopodobniej z Mazowsza. Wyznaczono jej 48 włók ziemi oraz łąkę po obu stronach rzeki.
W 1445 roku wielki mistrz Paweł Russdorf nadaje osadzie prawa miejskie. 10 lat później 24 listopada 1455 roku w czasie wojny trzynastoletniej chłopi mazurscy zajmują zamek i wybijają załogę.
Przy życiu pozostawiają jedynie braci zakonnych.
Po zawarciu pokoju w Toruniu (1466) rok, zaczyna się nasilać kolonizacja. Prowadzą ją przede wszystkim komturowie, lecz mniejsze obszary ziemskie nadają osadnikom również prokuratorzy i wójtowie. Jest to okres wolnego rozwoju miasta.
W 1469 roku zostaje w Ełku stworzona parafia. Nabożeństwa odbywają się w niej tylko w języku polskim.
W czasie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej (1519-1521) Ełk poważne ucierpiał. Wojska księcia mazowieckiego Stanisława zdobywają zamek. Wojna kończy się porażką Zakonu.

W 1525 roku wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern składa jako świecki książę , hołd lenny królowi Zygmuntowi Staremu i przyjmuje protestantyzm. Od tej chwili są to tzw. Prusy Książęce uzależnione od Polski. Książę Albrecht, zgodnie z zasadą „czyja wiara tego religia”, wprowadza reformę wyznaniową. Narzuca swoim poddanym protestantyzm.

Kazania w kościołach wygłaszane są w języku niemieckim. W związku z tym, iż są one niezrozumiałe dla Polaków z Polski i Litwy, książę Hohenzollern sprowadza wykształconych w nowej religii Polaków. Książę dbając o to, aby nauka Lutra rozpowszechniała się przez szeroko zaplanowaną sieć szkół, sprowadza również z Polski wykształconych ludzi: tłumaczy, pisarzy, drukarzy.

W 1536 roku książę sprowadził w tym celu Jana Małeckiego drukarza, który przetłumaczył „Katechizm” i wydał go w języku polskim.

Wkrótce potem wydrukował pierwszy arkusz „Nowego Testamentu”. Nie otrzymał jednak na korzyść Seklucjana, aprobaty księcia na jego druk. Po tym jak Seklucjan ponownie uprzedził go wydając „Postyllę”, Małecki porzuca działalność wydawniczą i poświęca się pracy duszpasterskiej. Jego syn Hieronim Małecki, piastował godność archiprezbitera w Ełku. W 1546 roku założył on szkołę średnią.
Dzięki Małeckim Ełk stał się w tym czasie stolicą kulturalną i duchową wschodniej części mazur. Za ich życia w kościele nie padło ani jedno słowo w języku niemieckim.
W 1625 roku w powiecie ełckim wybuchła zaraza. Kolejną klęską dla miasta jest pożar, który 1651 roku w poważnym stopniu niszczy zabudowę miasta. Jednak największa klęska dla miasta idzie razem z drugą wojną szwedzką.
W 1655 roku Szwedzi po zajęciu miasta, nakładają na jego mieszkańców wysoką kontrybucję 9 października 1656 roku opuszczają Polskę po klęsce w bitwie z wojskami hetmana Gosiewskiego pod Prostkami.
W tym samym czasie posiłkujący polskie wojsko Tatarzy zdradziecko atakują Ełk i pobliskie wsie, paląc mordując grabiąc i uprowadzając ich mieszkańców. Uprowadzonych do pobliskiego lasu mężczyzn uwalniają w nocy kobiety. Doszczętnie spalone miasto (zamku nie zdobyto) otrzymuje zwolnienie z opłat podatków na okres trzech lat. Książę Fryderyk Wilhelm w nowym przywileju w 1669 roku zezwala na odbywanie sie czwartego jarmarku, a dochody z sądów przeznacza na odbudowę miasta. Jednocześnie pochodzący z 1513 roku herb miasta przedstawiający jelenia zostaje zastąpiony innym, przedstawiającym głowę rzymskiego bożka Janusa. W 1670r. władze pruskie stosują ograniczenia w stosunku do ludności polskiej „Żaden inny poza Niemcami nie może być w radzie i sądzie”.
W 1688 roku w wyniku pożaru płonie 80 domów, obie szkoły, kościół, ratusz i zabudowania gospodarcze.
W 1701 roku Fryderyk Hohenzollern koronuje sie i tym samym podkreśla swą niezależność wobec Polski i jej króla. Wraz z koronacją rozpoczyna się okres germanizacji i prześladowań narodowościowych.

W latach 1709-1711 panująca na terenie Prus dżuma zbiera swoje żniwo. Do Ełku dociera na przełomie listopada i grudnia i z 2000 mieszkańców zabiera 1300 osób.
W 1717 roku król Fryderyk Wilhelm I nakazuje stanowiska nauczycieli w szkołach ludowych obsadzić osobami znającymi język niemiecki, a w 1724 roku zakazuje osiedlania się w Prusach ludności z Polski i Litwy. Jednocześnie sprowadza kolonistów z Niemiec.
Edyktem z 1739 roku nakazuje nauczanie dzieci niemieckich w ich rodzimym języku. Reforma ta nie zostaje jednak wprowadzona z braku nauczycieli władających językiem niemieckim.
Szkoła miejska w Ełku została założona w 1720 roku, natomiast aptekę otwarto w 1764 roku.

Podczas wojny siedmioletniej w 1757 roku Rosjanie zajmują wschodnie powiaty Prus. W styczniu 1758 roku ponownie opanowują Prusy, a duchowieństwo i miejscowe władze składają przysięgę na wierność carycy.
Po opuszczeniu Prus przez Rosjan w Ełku zostaje ulokowany garnizon gen. Steinricha Johanna Gunthera. To dzięki jego poparciu Tymoteusz Gizewiusz otwiera w Ełku polskie seminarium nauczycielskie.

W pierwszej połowie XIX wieku nastały dla Ełku trudne czasy. Najpierw po bitwie pod Iławką (1807) Napoleon kieruje swe wojska przeciwko uchodzącej na wschód armii prusko-rosyjskiej.

Przed przybyciem do Ełku wojsk francuskich, stacjonuje tam wojsko rosyjskie. Odziały francuskie, obozujące w mieście pod dowództwem marszałka Neya, konfiskują wszystko, co wpadnie im w ręce. W wyniku tych działań ludność zaczyna głodować.

W czerwcu 1807 roku przybywają na Mazury dywizje gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Zajączka. Na początku lipca stacjonuje w Ełku 4 pułk piechoty. W przeciwieństwie do stacjonujących w mieście Rosjan i Francuzów, do Polaków ludność nastawiona jest pozytywnie. 24 lipca gen. Dąbrowski opuszcza Ełk.

Wiosną 1812 roku półmilionowa armia francuska kieruje sie przez Mazury na Moskwę, niosąc spustoszenie. Obozujący między Ełkiem, a majątkiem Wityny IV i VI korpus armii bawarskiej niszczy zboże, rekwiruje bez żadnych odszkodowań konie, bydło i wozy. Po klęsce pod Moskwą napoleońskie niedobitki niosą za sobą choroby i złe wspomnienia.

14 stycznia 1813 roku do Ełku przybywa car Aleksander I. Witany w mięście jako wybawiciel Prus.

Po kongresie Wiedeńskim (1815) Ełk stał sie w styczniu 1818 roku, miastem powiatowym.
W latach 1819, 1821 i 1822 miasto nawiedzają pożary, które niszczą prawie całą jego zabudowę. Razem z nimi przychodzi epidemia cholery, która w latach 1831, 1837, 1844, 1853 i 1854 pustoszy ulice miasta. Coraz częstsze staja sie tez grabieże i gwałty. Zaniepokojony taką sytuacją król Fryderyk Wilhelm IV przybywa do miasta i uspokaja swoich poddanych.

W związku z nasileniem się w Europie nastrojów rewolucyjnych w powiecie ełckim dochodzi w okresie Wiosny Ludów do rewolucyjnych wystąpień.
Podczas powstania listopadowego żadnych akcji w Ełku nie odnotowano. Żywy oddźwięk przyniosło natomiast powstanie styczniowe (1863). Złożył się na to bunt Mazurów przeciw uciskowi i wyzyskowi robotników rolnych przez obszarników, długo trwała walka o prawo do posługiwania się językiem ojczystym w szkołach oraz działalność agitacyjna na rzecz powstania.

Na skutek wydarzeń w Królestwie Polskim Prusacy obsadzili wojskiem i żandarmeria granicę, a do Ełku ściągnęli pułki z Giżycka. W mieście ulokowano sztab operacyjny oddziałów przygranicznych.
Okres ten łączy sie z dynamicznym rozwojem miasta. 8 grudnia 1868 roku nastąpiło otwarcie linii kolejowej Ełk- Królewiec, w 1871 roku połączono miasto z linią kolejową z Grajewem, a w 1897 roku z Gołdapią i Piszem.
Wąskotorową linię Ełk- Orzysz zbudowano w 1885 roku.
Telegraf Ełk posiada od 1876 roku, telefon od 1898 roku, a pierwsze wzmianki o roznoszeniu po mieście listów pochodzą z 1876 roku, chociaż dyliżanse kursowały juz w 1835 roku.
W mieście powstają tez tartaki, młyny, cegielnie, browary, fabryki maszyn, farbiarnie, zakłady przemysłu sklejek.
Od 1888 roku w zamku mieści się więzienie dla kobiet.
Rok później stojący na wyspie zamek zostaje połączony z ladem poprzez usypanie wąskiej grobli.
W 1865 roku władze pruskie wydają zarządzenie o całkowitym usunięciu języka polskiego ze szkół. Do jego realizacji jednak nie dochodzi. Ostateczne usunięcie języka polskiego następuje po wygranej z Francją, a 24 lipca 1873 roku nadprezydent Prus Wschodnich wydaje zarządzenie nakazujące nauczanie dzieci w języku niemieckim. Lud mazurski, wobec powyższych posunięć rozpoczyna walkę o swoje prawa.
W walce tej na czoło wysuwa sie Karol Sembrzycki, który 14 stycznia 1883 roku, dzięki pomocy Kętrzyńskiego wydaje pierwszy numer tygodnika „Mazur” cieszącego się w owym czasie dużą popularnością.
Sukces odniósł też, wydawany w latach 1860-1895 przez Marcina i Ottona Gierszów, „Kalendarz Królewsko- Pruski”, ukazujący się w nakładzie 10000-11000 egz. Stanowi on pewnego rodzaju podręcznik do nauki języka polskiego.

W owym czasie powstaje i działa tzw. Ruch gromadzki. Posiada on swoje pismo pt „Poselstwo prawdy”, wydawane w Ełku przez G. Kuczewskiego od 1903 roku. W XIX wieku w obronie chłopów i robotników występuje mazurska Partia Ludowa, której zebranie organizacyjne odbywa sie w Ełku, w grudniu 1896 roku. W swoim programie domaga sie ona wprowadzenia reformy podatkowej i administracyjnej, znoszącej uprzywilejowanie wielkiej własności, przeprowadzenia reformy gospodarczej i politycznej w celu polepszenia sytuacji chłopów i robotników. Podkreślała też równość wobec prawa, potrzebę zachowania religii i języka ojczystego. Organem partii jest „Gazeta Ludowa”, której redaktorem naczelnym pozostaje Karol Bahrke.
Celem pisma jest polityczne i społeczne rozbudzenie świadomości ludu mazurskiego.
Wobec prześladowań ze strony władz pruskich, a przede wszystkim w obawie przed grożącym aresztowaniem, Karol Bahrke zostaje zmuszony do ucieczki za granicę. „ Gazeta Ludowa” zostaje przeniesiona do Szczytna i od lutego 1902 roku przestaje sie ukazywać.

Od sierpnia 1914 roku do 14 lutego 1915 roku Ełk jest trzykrotnie zajmowany i niszczony przez wojska rosyjskie. W pierwszych dniach wojny armia niemiecka ponosi klęski. Sądzi sie ze powodem są Mazurzy. Przeciągająca sie wojna powoduje głód, który jest problemem buntu na terenach wiejskich, a z czasem również w miastach. Ruch rewolucyjny w Rosji daje znać o sobie także w Ełku. Na ulicach miasta rozprowadzane są ulotki komitetu bolszewickiego.

Powracający po przegranej wojnie żołnierze wzywają ludność do walki z kapitalizmem. Dowódca XX korpusu, obawiając się wystąpień zbrojnych, wprowadza 5 marca 1919 roku stan wyjątkowy.

Na kongresie pokojowym obradującym w 1919 roku w Wersalu, zwycięskie państwa postanawiają, między innymi w wyniku starań ludności polskiej, która domagała się przyłączenia ziemi mazurskiej do Polski że w południowym pasie Prus Wschodnich przeprowadzony zostanie plebiscyt.
Niemcy zorganizowali w związku z tym potężną kampanię reklamową.
Rząd polski niestety, nie udzielił Polakom z terenu objętego plebiscytem prawie żadnej pomocy. Fakt ten w znacznej mierze przyczynił się do tego, iż wyniki plebiscytu wypadły dla Polski niekorzystnie, a ludność która głosowała za przyłączeniem Mazur do Polski była prześladowana i szykanowana.
W kilka miesięcy po plebiscycie, 20 listopada, powstaje Związek Polaków w Prusach. Jesienią 1922 roku zorganizowano Związek Polków w Niemczech, a w 1923 roku - Związek Towarzystw Młodzieży w Prusach Wschodnich. W grudniu 1923 roku założono w Ełku Związek Mazurów. Żądał on przywrócenia nauki j. polskiego w szkołach, obrony godności Mazurów i ich praw
W Ełku działa tez Komunistyczna Partia Niemiec.

Wraz z objęciem w 1933 roku władzy przez Hitlera nadchodzi nowa fala terroru i represji wobec ludności polskiej.
W 1938 roku przeprowadzono zmianę nazw polskich miejscowości.
Za czytanie ukazującego się w tym czasie w Szczytnie „Mazura” władze pruskie zwalniają z pracy, zmykają kupcom sklepy, emerytom odbierają emerytury.

Po wybuchu drugiej wojny światowej wielu mazurskich działaczy wysłano na front lub wysiedlono. Podczas wojny Ełk był ważnym punktem strategicznym i ruchliwym węzłem kolejowym.

W związku z tym zdarzały się tam wypadki sabotażu i dywersji, 31 listopada 1943 roku został zlikwidowany ełcki szef gestapo, podążający wraz z plutonem egzekucyjnym na egzekucję w obozie w Boguszach. Zamachu dokonała polska armia oporu z Grajewa.
Akcji sabotażowych dokonywano tez na kolei i lotnisku wojskowym.
W 1945 roku rejonu Ełk broniła IV Armia Polowa, która w obawie przed grożącym jej okrążeniem, zaczęła pośpiesznie przygotowywać się do ewakuacji. Fakt ten wykryły odziały rozpoznawcze 50 Armii Radzieckiej, nacierającej na Ełk i rozpoczęły pościg, w rezultacie którego 24 stycznia 1945 roku Ełk i cały powiat ełcki został wyzwolony. W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległy zakłady produkcyjne rzemieślnicze i komunalne.
Ełk liczył wówczas 1000 mieszkańców (przed wojną natomiast miasto zamieszkiwało około 16000 osób)
Od 15 sierpnia 1945 roku do 3 stycznia 1946 roku stacjonuje w mięście sztab V Mazurskiej Brygady Saperów, a do 18 listopada 1946 roku 36 Batalion Saperów, które sprawdziły i rozminowały obszar około 50 km.2
6-go kwietnia polska administracja przejmuje władzę z rąk tymczasowej administracji Armii Radzieckiej. 25 kwietnia na burmistrza miasta zostaje powołany Fryderyk Jeroma. 8 sierpnia 1945 roku powstaje Powiatowa Rada Narodowa której pierwsze posiedzenie odbyło się 28 września. Wybrano na nim prezydium oraz Zarząd Miejski z Mieczysławem Krzywkowskim na czele.

W pierwszej kolejności uruchomiono komunikację kolejową. Jesienią 1945 roku pierwszy pociąg dociera do Grajewa, które już wcześniej miało polaczenie z Białymstokiem.

Kilka miesięcy później Ełk otrzymuje połączenie z Oleckiem i Olsztynem. 30 czerwca 1946 roku przeprowadzono referendum ludowe. Do miasta bardzo szybko zaczęła napływać ludność. W 1949 roku było w nim już 11468 mieszkańców, w 1954 - 16630, w 1956 - 21124

http://historiaelk.dbv.pl